Zaznacz stronę

HISTORIA GAZOWNI WARSZAWSKIEJ

Gazownia Warszawska to jeden z najpiękniejszych i najlepiej zachowanych kompleksów architektury przemysłowej z przełomu XIX i XX wieku. Kompleks powstał w 1888 roku na Woli. Był to czas największego rozwoju produkcji gazu z węgla. W życiu codziennym używano go na masową skalę. Gazownia Warszawska była największą gazownią na terenach polskich znajdujących się pod zaborami. Z kolei w dwudziestoleciu międzywojennym mogła poszczycić się najnowocześniejszą w Europie piecownią „Glover West”. Przedsiębiorstwo dostarczało wtedy gaz do 90 tys. mieszkań oraz 6464 latarni. Kampus przetrwał II wojnę światową w zasadzie w nienaruszonym stanie, jednak do pełni sił produkcyjnych wrócono dopiero w 1950 r.

Wielokrotnie rozbudowywana i modernizowana Gazownia służyła aż do lat 70. XX w., kiedy zrezygnowano z gazu produkowanego z węgla na rzecz gazu ziemnego, co pozwoliło zlikwidować szkodliwość tej produkcji dla środowiska. Wtedy też podjęto decyzję o rozbiórce i złomowaniu wielu maszyn oraz dostosowaniu istniejących budynków do nowych potrzeb zakładu. Muzeum Gazownictwa powstało w 1978 roku w budynku Aparatowni – jednym z najstarszych budynków kompleksu Gazowni na Woli.

Czy wiesz że…

W 1923 roku firma Elektrolux otworzyła w Warszawie na Krakowskim Przedmieściu swój pierwszy sklep oferując dziewięć modeli lodówek o pojemnościach od 28 do 286 litrów. Zużycie gazu wynosiło odpowiednio od 0,7 do 1,8 m3. Początkowo lodówka, bez której dziś nie wyobrażamy sobie życia, nazywana była ziębiarką.

Czy wiesz że…

W naszej kolekcji posiadamy również liczniki gazowe będące jednocześnie automatami, które pojawiły się pod koniec XIX wieku. Zasada ich działania polegała na możliwości przekręcenia mechanizmu otwierającego przepływ gazu dopiero po wrzuceniu żetonu lub odpowiedniej monety. Przyczyna powstania i upowszechnienia się automatów gazowych była dwojakiego rodzaju. Po pierwsze nie wszyscy użytkownicy gazu przestrzegali określonych terminów płatności za zużyty gaz i wtedy automaty skutecznie rozwiązały problem zaległych rachunków. Po drugie rozwiązanie to usprawniało pracę inkasentów, którzy nie musieli w przypadku tego typu gazomierza obliczać zużycia gazu według stanu licznika, a opróżniali tylko znajdujące się przy gazomierzu pojemniki na żetony.

Lekcje muzealne

Placówka muzealna odgrywa istotną rolę w kształceniu ogólnym i edukacji kulturalnej zarówno dzieci i młodzieży, jak i w permanentnym procesie uczenia się przez całe życie. Dlatego prowadzone przez nas lekcje muzealne związane są z bogatą historią gazownictwa, jak również historią Polski i stolicy. W Warszawie liczy ona sobie już 160 lat.

Podczas lekcji prezentujemy również sylwetki wybitnych Polaków i ich wynalazki. Wielkie i ważne rocznice w dziejach Polski i Warszawy, jak choćby odzyskanie niepodległości, wybuchu II Wojny Światowej czy Powstania Warszawskiego, są nierozerwalnie związane z zakładem gazowniczym, bowiem „Gazownia na Woli” szczyci się piękną kartą zapisaną w historii miasta. W okresie zaborów, powstań i obu wojen polscy pracownicy, niejednokrotnie swoją niezłomną postawą, zaangażowaniem w pracy, a także kreatywnością, udowadniali swój patriotyzm i przynależność do zniewolonej ojczyzny.

Muzeum Gazownictwa w Warszawie mieszczące się na terenie zespołu obiektów „Gazowni na Woli”, obecnie siedziby Polskiego Górnictwa Naftowego i Gazownictwa, jest jednym z najpiękniejszych i najlepiej zachowanych kompleksów architektury przemysłowej z przełomu XIX i XX wieku, a ekspozycja jest bardzo urozmaicona i unikalna.

Zapraszamy do udziału w trzech blokach tematycznych lekcji skierowanych do uczniów szkół podstawowych i gimnazjalnych oraz młodzieży ze szkół średnich. Wszystkie zajęcia dostosowane są do wieku uczestników i są uzupełnieniem podstawy programowej.

Zabytkowe budynki Gazowni Warszawskiej

Budynki mieszkalne

Zespół domów pracowniczych jako element większego, stosunkowo dobrze zachowanego założenia gazowni na Woli należy do najbardziej wartościowych obiektów tego typu na terenie miasta.

Budynek mieszkalny wschodni wzniesiony ok 1900 r. w linii ulicy składa się z dwóch segmentów o ceglanym oblicowaniu elewacji. Budynek zachodni usytuowany po drugiej stronie bramy wjazdowej, budowany w latach 1900-1914 stanowi symetryczny odpowiednik budynku wschodniego, ale jest zwrócony ku ulicy kalenicą a nie szczytem. Oprócz licznych detali w cegle, takich jak opaski łuków okien, gzymsy kordonowe, fryzy schodkowe, charakterystyczne są zachowane elementy detalu i wyposażenia m.in. stolarka drzwiowa, posadzka terakotowa, balustrada na klatce, kute kraty w podpiwniczeniu, krata okna w elewacji bocznej, przy narożu elewacji kuty wspornik na latarnię.

Dom dyrektora

Wzniesiony ok. 1900 r. w linii ulicy, jako pierwszy od wschodu w szeregu domów mieszkalnych należących do Gazowni. Ceglany budynek parterowy wybudowano na rzucie prostokąta powiększonego o przybudówki od strony południowej, wschodniej i zachodniej, przy czym dwie ostatnie powstały nieco później od korpusu głównego. Kondygnacja poddasza w formie attyki powstała podczas drugiej wojny światowej i zastąpiła spalone w 1939 r. zwieńczenie budynku krytego pierwotnie dwuspadowym dachem okapowym. Na tyłach domu znajduje się ogród, na który wyjście prowadzi drewniana, całkowicie zabudowana weranda nawiązująca do architektury szwajcarskiej, osadzona na wysokim murowanym cokole.

Podczas powojennej przeróbki domu, w którym umieszczono warsztaty zniszczono podziałami reprezentacyjny salon, znajdujący się na osi poprzecznej budynku i połączony prześwitem z opisaną wyżej drewnianą werandą.

Dom Dyrektora stanowi niemal unikatowy przykład służbowej, przyzakładowej willi dyrektora przedsiębiorstwa, występującej niezwykle rzadko na terenie Warszawy na przełomie XIX i XX wieku.

Budynek wozowni

Wzniesiony ok 1900 r. na zapleczu Domu Dyrektora, po jego południowej stronie. Jest to ceglany budynek dwusegmentowy złożony z właściwej wozowni zespolonej od południa z wyższym budynkiem mieszkalnym. Segment wozowni zwrócony jest szczytem w kierunku ulicy a jej cechą szczególną jest dwuskrzydłowa szeroka brama, której łukowe zamknięcie znajduje się wyżej niż linia zamknięć pozostałych otworów i przecina pas gzymsu kordonowego.

Budynek kotłowni centralnej i komin

Wzniesione w latach 1927-28, zlokalizowane są w pobliżu alejki N-S, po jej zachodniej stronie. Jest to trójkondygnacyjny obiekt o stalowej konstrukcji szkieletowej wypełnionej czerwoną cegłą. W środku znajdowały się cztery kotły wodnorurkowe, które zastąpiły pięć wcześniejszych pieców rozrzuconych po całym terenie gazowni.

Zlokalizowany w pobliżu płd.-wsch. narożnika Kotłowni cylindryczny, bardzo wysoki ceglany komin (ok. 70 m.), połączony jest z nią czopuchem i osadzony w czworobocznym cokole o silnie ściętych narożnikach. Znajdująca się powyżej podstawa właściwego komina ma formę walca ozdobionego wokół szeregiem wydłużonych blend prostokątnych. Komin zwieńcza wielostopniowy gzyms.

Kotłownia wraz z jedynym zachowanym w całości kominem nawiązuje konstrukcją i wyglądem do nie istniejących już budynków Piecowni I i Piecowni II i jako taka stanowi unikatowy przykład tego typu zabudowy na terenie Gazowni.

Muzeum – budynek aparatowni pomiarowej

Budynek Aparatowni Pomiarowej, obecnie siedziba Muzeum Gazownictwa.

Jeden z najstarszych i najpiękniejszych budynków zespołu fabryki gazu na Woli. Wybudowany w latach 1886 – 1887. Zachował się w zasadzie w niezmienionym stanie i wyróżnia się wyjątkowo obfitym detalem formowanym w cegle.

Budynek składa się z dwóch segmentów, z których zachodni, mieszczący początkowo urządzenia do chłodzenia i oczyszczania gazu jest piętrowy. Wschodni zaś, w którym znajdowały się m.in. olbrzymie liczniki gazu, jest parterowy.

Cechami charakterystycznymi budynku są wysokie, mocno wydłużone okna o gęstym „fabrycznym” szprosowaniu, których łuki zaopatrzono w opaski, liczne fryzy arkadkowe, ceglane kroksztyny oraz lizeny inspirowane architekturą romańską.

Wzdłuż kalenicy stosunkowo wysokiego dachu ciągnie się nadbudówka wywietrznika o żaluzjowych segmentach ścianek. W połowie długości nadbudówki osadzona jest czworoboczna wieżyczka o drewnianej szkieletowej konstrukcji, zwieńczona silnie wydłużonym ostrosłupowym hełmem.

Budynek odsiarczalni systemu I i II

Wzniesiony w latach 1886-1887 jako jeden z pierwszych obiektów Gazowni. Licowany cegłą budynek zaprojektowany na rzucie zbliżonym do kwadratu składa się z piętrowej partii środkowej oraz aneksów parterowych otaczających tę partię od wschodu, południa i zachodu – układ bazylikowy.

Jedenastoosiowa elewacja jest bogato zdobiona ceglanym detalem, m.in. fryzem arkadkowym.

W budynku tym mieściły się skrzynie czyszczące gaz węglowy z siarkowodoru.

Budynek amoniakalni

Wzniesiony w latach 1892-93, nazywany pierwotnie Fabryką Chemiczną, usytuowany jest po wschodniej stronie alejki N-S. Produkowano tu m.in. siarczan amonu. Pierwotnie budynek składał się z piętrowego segmentu centralnego, do boków którego, po wschodniej i zachodniej przylegały prostopadłe względem niego skrzydła, także piętrowe ale znacznie niższe. W latach 20-tych obiekt rozbudowano, dostawiając parterowe przybudówki oraz nadbudowano o piętro segment centralny. W płd.-wsch. Narożnik wmurowany był wysoki, cylindryczny komin, w większości rozebrany po 1982 roku. Cały zespół Amoniakalni licowany jest czerwoną cegłą, nieco ciemniejszą w partiach dobudowanych w XX wieku.

Budynek należy do najcenniejszych obiektów na terenie Gazowni i mimo przekształceń zachował walory architektoniczne z czytelnymi śladami kolejnych stadiów rozbudowy.

Zbiorniki gazu

Starszy zbiornik został wzniesiony wraz z pierwszymi zabudowaniami gazowni w latach 1886-87. Początkowo miał formę jednopiętrowej rotundy, która została podwyższona o dwa piętra w latach 1911-12.
Drugi zbiornik powstał ok 1900 roku i miał od samego początku trzy kondygnacje.

Obudowy zbiorników gazu to budynki murowane z czerwonej cegły, konstrukcja dachowa żelazna z przewietrznikami, dach drewniany kryty papą.

Obiekty z bardzo ciekawą dekoracją neoromańską: artykulacja półkolistymi arkadami, fryz arkadkowy, szkarpy ze sterczynami.

Wewnątrz ceglanej obudowy znajdował się cylindryczny teleskopowy zbiornik gazu ustawiony w basenie z wodą o głębokości 8,6 m. Wewnątrz obudowy zastosowano konstrukcje prowadniczą, która zapewniała sprawny ruch dzwonu i teleskopu bez bocznych wychyleń.

W latach 30-tych XX wieku zaniechano umieszczania zbiorników w budynkach pod dachem. Rzekoma ochrona zbiornika przed mrozami uzyskana przez obudowę nie równoważyła kosztów budowy oraz niebezpieczeństwa, które tworzyła zamknięta przestrzeń wokół zbiornika.

Wieża ciśnień i budynek remizy strażackiej

Zespół wzniesiony ok. 1900 r. usytuowany jest w połowie długości alejki N-S po jej zachodniej stronie, naprzeciwko budynku Aparatowni Pomiarowej.

Wieża stanowi jedną z najważniejszych dominant w sylwecie zakładu i jeden z najbardziej wartościowych elementów jego zabudowy.

Pierwsza wieża ciśnień została wybudowana w tym samym miejscu w latach 1886-87. Obecna, licowana czerwoną cegłą, wieża jest czworoboczna, sześciokondygnacyjna, zaopatrzona w przyziemiu w narożne szkarpy. W swojej bogatej formie silnie nawiązuje do średniowiecznej architektury obronnej, poprzez użycie licznych gzymsów kordonowych składających się z szeregu kroksztynów, fryzów z ukośnie wysuniętych główek cegieł oraz arkadowych machikuł. W południową ścianę budynku wmurowana została tablica upamiętniająca pracowników Gazowni Warszawskiej, którzy zginęli w czasie drugiej wojny światowej.

Do zachodniego boku wieży dostawiono piętrową dobudówkę remizy strażackiej.

Budynek biurowy

Wzniesiony prawdopodobnie przed 1900 i usytuowany w połowie długości alejki N-S po jej zachodniej stronie był siedziba dyrekcji Zakładu.

Piętrowy budynek na planie wydłużonego prostokąta o czterech elewacjach licowanych czerwoną cegłą i rozczłonkowanych lizenami. Ten dobrze zachowany obiekt należy do grupy najcenniejszych budynków na terenie Gazowni.

Budynek laboratorium i stacji doświadczalnej

Wzniesiony w 1928, zaprojektowany na rzucie prostokąta, licowany cegłą.

Pierwotnie parterowy, został po 1945 r. podwyższony o otynkowane piętro.

W budynku mieściła się m.in.: stacja doświadczalna, laboratorium chemiczne, laboratorium termiczne, laboratorium badań wytrzymałości materiałów szamotowych, pracownia mechaniczna, pokój wagowy, biblioteka zawierająca ok 1300 tomów, cechownia i inne pomieszczenia służące do prac badawczych.

Obiekt pełnił bardzo ważną rolę w kształceniu kadr warszawskiego gazownictwa gdyż stacja doświadczalna, zajmująca powierzchnię 120 m2. była w istocie miniaturową gazownią aparaturą i dokładnymi przyrządami pomiarowymi.

Dobowa sprawność stacji odpowiadała ilości gazu wytwarzanego przez jedną retortę piecowni „Glover West” o ruchu ciągłym t.j. 2500 m3 lub około 4 ton węgla na dobę.

Budynek magazynu centralnego

Wzniesiony ok. 1900, zlokalizowany jest w pobliżu płd.-zach. narożnika posesji i ma rzut silnie wydłużonego prostokąta. W 1929 r. został skrócony od zachodu o 5,8 m z powodu budowy nowej bocznicy kolejowej, wiodącej do żurawia koksowego piecowni Glover-West. Nowa ściana szczytowa jest uproszczonym powtórzeniem rozebranej. W 1952 r. spłonął dach budynku, odbudowany w 1954 r. w nowej formie 14-segmentowego żelbetowego dachu łupinowego.

Regulamin muzeum